Pierwszy raz o Wąchocku usłyszałam lata temu… z dowcipów o wąchockim sołtysie. Tymczasem Wąchock sołtysa nie ma, choć jest tu pomnik sołtysa. Ma za to coś, czego mogą mu pozazdrościć nieporównywalnie większe miasta! Przepięknie utrzymany kompleks budynków opactwa cystersów. I mało tego, że to miejsce jest piękne i ciekawe, ma też długą historię sięgającą niemal 850 lat i co ważne – nadal działa. Jest wciąż aktywnie działającym klasztorem cysterskim.
Opactwo cystersów w Wąchocku – położone w województwie świętokrzyskim, na obszarze historycznej Małopolski, jest jednym z najpiękniejszych, najcenniejszych i zarazem najmniej znanych (z tego powodu mniej odwiedzanych) zabytków sztuki romańskiej z elementami gotyckimi na ziemiach polskich.
Wizyta w Wąchocku to prawdziwa podróż w czasie do odległego średniowiecza!
O powstaniu opactwa cystersów w Wąchocku
Historia opactwa cystersów w Wąchocku sięga 1179 roku. Wtedy to biskup krakowski Gedeon (Gedko) ufundował opactwo, jako siódme z kolei opactwo cystersów na polskich ziemiach. Zakonnicy przybyli tu z francuskiego Morimond (podobnie jak w Sulejowie, Jędrzejowie i Koprzywnicy).
Budowniczym był, pochodzący z Włoch, Simone. Dzięki działalności gospodarczej cystersów, opactwo pomyślnie się rozwijało. Cystersi zakładali stawy hodowlane, budowali młyny, zajmowali się tkactwem, rozwijali przemysł górniczy, budowali huty, które w XIX w. stały się zalążkiem Staropolskiego Okręgu Przemysłowego.
W 1260 roku – podczas najazdu (jednego z trzech) Mongołowie zniszczyli opactwo i pomordowali mnichów. W związku z tym książę krakowski Bolesław Wstydliwy sprowadził nowych zakonników ponownie z Morimond.
W kolejnych stuleciach – od XV do XVII wieku miały miejsce kolejne przebudowy z elementami gotyckimi i renesansowymi.
Wyobraźcie sobie, że w XVI wieku do cystersów z Wąchocka należało ponad 40 miast i wsi.
W 1656 roku kościół został zniszczony przez wojska siedmiogrodzkie podczas Potopu szwedzkiego, a następnie odbudowany. W połowie kolejnego stulecia wnętrze kościoła zostało ozdobione freskami, a także barokowymi ołtarzami i amboną.
Gdy w 1819 roku doszło do kasaty opactwa, kościół klasztorny stał się kościołem parafialnym.
Ważnym rokiem w historii wąchockiego opactwa był rok 1951. Wtedy to cystersi po 132 latach powrócili do Wąchocka. Byli to zakonnicy, którzy dotarli tu z krakowskiej Mogiły i utworzyli przeorat. 13 lat później Wąchock ponownie został opactwem.
Zwiedzanie opactwa cystersów w Wąchocku
Najważniejszymi miejscami na terenie opactwa cystersów w Wąchocku, które koniecznie trzeba odwiedzić są:
Kościół pw. Matki Boskiej Wniebowziętej i św. Floriana –
Jest to klasztorny kościół z zachowanym – typowym dla cystersów – tzw. planem bernardyńskim (od św. Bernarda z Clairvaux) – bezwieżowej, trójnawowej bazyliki z prosto zakończonymi transeptem i prezbiterium, flankowanym przez boczne kaplice. Zbudowany z bloków szarożółtego i brunatno-czerwonego piaskowca ułożonych pasami. Kościół posiada pierwsze w Polsce sklepienie żebrowo-krzyżowe.
Klasztor, który przylega do kościoła od południa i posiada trzy skrzydła, tworząc wirydarz – główny dziedziniec. Najciekawsze do zobaczenia są:
Kapitularz – jeden z najpiękniejszych w Polsce – na planie kwadratu, ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na czterech kolumnach, z pięknymi biforiami (podwójnymi otworami okiennymi) na ścianie wejściowej.
Refektarz – czyli sala jadalna zakonników. Jest niezwykle harmonijny w swoich proporcjach. Także tutaj jest sklepienie krzyżowo-żebrowe. Wnętrze posiada zdobienie motywami roślinnymi, z wyjątkiem jednego wspornika z postacią mnicha, być może projektanta refektarza.
Warto też odwiedzić: karcer dla mnichów, fraternię (miejsce wspólnej pracy), pomieszczenie gdzie spali mnisi, klasztorny ogród.
Zwiedzanie opactwa cystersów w Wąchocku – informacje praktyczne:
Najwygodniej można tu dotrzeć samochodem oraz koleją.
W przypadku podróży samochodem warto wiedzieć, że przed klasztorem znajduje się wygodny, bezpłatny parking.
Miłośnicy kolei mogą do Wąchocka dotrzeć również pociągiem. Przykładowo trasa: Kraków Główny – Wąchock (przewoźnik: Polregio) to odległość ok. 180 km, czas przejazdu od 3h15 minut do 3h30 minut i koszt ok. 42 zł/ os. Ze stacji kolejowej do opactwa jest tylko 700 m, zatem ok. 10 minut pieszo.
Zwiedzanie należy zacząć od furty klasztornej (na prawo od kościoła).
W furcie znajduje się kasa biletowa. Można tu nabyć bilet umożliwiający dwa zwiedzania – opactwa, ale także położonego w pobliskich Starachowicach Muzeum Przyrody i Techniki.Bilet normalny – 18 PLN (samo opactwo 10 PLN)
Bilet ulgowy – 12 PLN (samo opactwo 5PLN)
Zwiedzanie odbywa się o pełnych godzinach z przewodnikiem:
– w dni powszednie w godzinach: 9.00 – 12.00, 14.00 -17.00, zatem wejścia z przewodnikiem są o: 9.00, 10.00, 11.00, 12.00, 14.00, 15.00, 16.00 i 17.00.
– w niedziele w godzinach: 14.00 – 16.00.
Przy zwiedzaniu z przewodnikiem należy dodatkowo złożyć ofiarę (zwyczajowo 1 zł/os).
Czas zwiedzania – ok. 1 godz. lub w zależności od możliwości czasowych Gości.
W ramach biletu w opactwie można zwiedzić Muzeum Pamięci Walki o Niepodległość Narodu z pamiątkami związanymi z walkami niepodległościowymi w okolicach Wąchocka , zwłaszcza w czasach Powstania Styczniowego i lat po II wojnie światowej.
Co jeszcze warto wiedzieć o opactwie cysterskim w Wąchocku?
W Domu Opata znajduje się kawiarnia (poniedziałek-sobota 9:30-20:00, niedziela 14:30-20:00). Poza kawą i słodkościami jest też bar z daniami gorącymi m.in. „Pierogi Mnicha”, kiszka cysterska, bigos.
Nocleg w klasztorze? W klasztorze można przenocować w pokojach gościnnych po wcześniejszym umówieniu przez telefon lub mailowo (Brat Jan – tel. 507 937 612, damianjanisiewicz1234@o2.pl ). W przypadku kilkudniowego pobytu można wspólnie z zakonnikami uczestniczyć w pracy i modlitwie.
W opactwie jest też co roku organizowany festiwal Muzyka w Opactwie „Bach u Cystersów”.
Nigdy dotąd nie mieliśmy okazji nocować w murach klasztornych. Po zwiedzaniu opactwa cystersów i po uświadomieniu sobie, że to zdecydowanie za mało, że chcemy więcej, że to miejsce nas zauroczyło i zaintrygowało i mocniej chcemy poczuć atmosferę tego miejsca, podjęliśmy decyzję, że chcemy tam wrócić i przenocować. Spędzić więcej czasu, na spokojnie, w rytmie slow. Wrócimy już w 2026 roku 🙂
Wpis ten powstał dzięki udziałowi w wyjeździe studyjnym na zaproszenie Regionalnej Organizacji Turystycznej Województwa Świętokrzyskiego „W rytmie slow, w kolorze silver”. Serdecznie dziękujemy za zaproszenie!